PHẠM TÂY SƠN

TỔ QUỐC VIỆT NAM – DANH DỰ – ĐỒNG BÀO TRÊN HẾT Thông tin để khai trí và phát triển.

-Khủng hoảng Cá: Khi tấm khiên “vì môi trường” của báo chí hết thiêng – Kỳ 1 – Kỳ 2

Posted by phamtayson trên 07/07/2016


Luatkhoa

70 tấn cá chết hàng loạt bốc mùi dọc suốt 4 tỉnh duyên hải miền Trung trong một vụ bê bối về thảm hoạ môi trường khiến cho vô số ngư dân phải sống trong cảnh màn trời chiếu đất không chỉ là triệu chứng của một nỗi lo về an toàn thực phẩm và môi trường, mà thực ra là một điều to lớn hơn rất nhiều: quyền được tiếp cận thông tin và quyền được cung cấp thông tin.

Thông tin là đối tượng … thuộc quốc doanh

Ngày 30 tháng 6, gần 3 tháng sau hiện tượng cá chết hàng loạt, tất cả các tờ báo chính thống đều đăng cùng một bản tin: Công ty Formosa Hà Tĩnh, trực thuộc Formosa Plastics Group (cũng là nơi đã bị một số nguồn tin không chính thống cho là thủ phạm đã gây ra vụ việc), lên tiếng thừa nhận trách nhiệm xả thải công nghiệp gây ra ô nhiễm dẫn đến thảm hoạ môi trường đầy tai tiếng này. Công ty cũng đồng ý bồi thường 500 triệu Mỹ kim.

Chính phủ Việt Nam, sau một thời gian dài khá kín tiếng cũng đã ra thông cáo rằng Formosa là thủ phạm cho việc đầu độc biển miền Trung. Ngay từ những ngày đầu tháng 6, vụ việc được xem như là có một chút tiến triển, mặc dù vẫn không có một kết luận chính thức nào, Báo Tuổi Trẻ đã viết như sau: Vào ngày 2 tháng 6, chính phủ mở một cuộc họp báo cho biết đã tìm ra nguyên nhân cá chết, tuy nhiên báo cáo này cần phải có sự phản biện bởi các chuyên gia nhằm đảm bảo tính khoa học, pháp lý, và khách quan trước khi có một kết luận chính thức được đưa ra (từ chính phủ).

Trong khi dân chúng chờ đợi câu trả lời từ chính phủ, ngành du lịch gánh chịu thiệt hại nặng nề và truyền thông thì bị cẳt tỉa vì kiểm duyệt. Một bài viết trên New York Times khi viết về vụ việc đã cho biết:

“Các quan chức chính phủ thậm chí thừa nhận việc kiểm duyệt cả nội dung thông tin hay quy trình đưa tin trong quá trình điều tra là cần thiết.”

Người ta sẽ không bất ngờ với thông tin trên, khi tại đất nước này các nhà báo luôn thường xuyên bị cản trở vì công việc của mình. Tuy nhiên, sự thật này đã làm vấn đề trở nên nổi cộm thêm vì qua đó cho thấy tình hình báo chí Việt Nam sẽ không khá khẩm lên là mấy trong thời gian sắp tới. Việt Nam là một quốc gia liên tục bị xếp hạng rất thấp trong các báo cáo về tự do báo chí, và thảm hoạ cá chết chứng minh một sự chuyển hoá trong môi trường báo chí tại Việt Nam: những nhà báo viết về đề tài môi trường cũng sẽ bắt đầu bị theo dõi gắt gao hơn khi dân chúng bắt đầu quan tâm có tổ chức đến vấn đề này hơn – nghĩa là việc họ sẽ biết cách thắc mắc, tổ chức, vận động, đòi hỏi và tuyên truyền (để yêu cầu điều gì đó) cũng sẽ khả thi hơn trong tương lai. (Nói cách khác, tầm với của Đảng cầm quyền không dừng lại ở mức độ các vụ việc, phát ngôn chính trị hay uy tín, tính chính danh và năng lực của lãnh đạo. Họ hoàn toàn mong muốn kiểm soát cả những vấn đề thường nhật và đời thường nếu cảm thấy một bộ phận người dân có khả năng tụ hợp lại thành một lực lượng có ý chí chính trị chung – ND)

123456

Chính phủ hiện nay không muốn nhìn thấy các hoạt động chính trị quy củ và đa phương diện (chính trị, văn hóa, nghệ thuật…) là một trong những lý do buộc phải hạn chế thông tin để kiểm duyệt trước khi công khai. Ảnh minh họa: nhabaoonline

Quả thật vụ công bố kết quả vào thứ năm tuần trước là một cú bất ngờ (của chính phủ Việt Nam), và là một phản ứng hiếm hoi so với những vụ việc tương tự trong quá khứ. Tuy nhiên, rất cần phải theo dõi thêm về những thông tin được tiếp tục cập nhật về vụ việc cá chết trong những ngày sắp tới thì mới có thể dự đoán xem tự do báo chí sẽ được cho phép đến đâu trong những thảm hoạ môi trường diện rộng, khi chúng ta tổng kết mức độ giám sát chính phủ, vốn đầu tư nước ngoài, và phản ứng giận dữ của quần chúng. Nhưng ngay tại lúc này, cách thức xử lý vấn đề của chính phủ, cộng với cả nửa tỷ đô la bồi thường, là một tín hiệu khả quan khi chúng ta so sánh với những lần trừng phạt theo kiểu giơ cao đánh khẽ trong quá khứ.

Khi tấm khiên “vì môi trường” tan vỡ

Từ trước đến nay, vấn đề an toàn thực phẩm và môi trường vốn được xem như là những tấm khiên vững chắc cho mảng phóng sự điều tra, rất có thể là vì chúng là những chủ đề an toàn hơn (nhưng cũng không kém phần cấp thiết cho đời sống người dân – ND) so với những sự thật kinh hoàng về các quan chức tham nhũng hay việc chính phủ đã có những sai lầm tồi tệ đến thế nào trong việc quản lý đất nước. Thế nhưng khi những vấn đề gây tranh cãi có được sự quan tâm của dân chúng, việc đưa tin dường như trở nên thưa thớt hơn hoặc bị quản lý chặt chẽ hơn. Đó chính trường hợp về vụ việc cá chết khi nó trở thành tiêu điểm trên truyền thông quốc tế, thúc đẩy người dân đã xuống đường biểu tình đòi hỏi chính phủ phải chịu trách nhiệm và minh bạch thông tin về thảm hoạ.

Comp 1_00000

Dẫu vậy, nếu nhìn lại lịch sử điều hành báo chỉ tại Việt Nam thì điều này thực sự chỉ là bình mới rượu cũ. Trong thực tế, những người chỉ trích chính phủ đều có thể bị bỏ tù dựa theo ba điều luật của Bộ Luật Hình sự: 88, 79 và 258; vậy nên việc chỉ trích sự phản ứng lề mề, không hiệu quả, không thống nhất và bưng bít của chính phủ trong trường hợp này cũng không được ngoại lệ.

Nền báo chí ở Việt Nam hoàn toàn bị kiểm soát bởi chính phủ và mỗi cơ quan truyền thông đều trực thuộc sự quản lý của một bộ, một ban ngành chứ không nhất thiết phải là do Đảng Cộng sản Việt Nam quản lý trực tiếp. Do đó, sau khi các chỉ thị từ TW được đưa ra, việc tự kiểm duyệt từ cánh báo chí cũng chiếm một phần lớn, bởi các biên tập viên và cánh nhà báo thông thường đều biết rõ những chủ đề nào bị xác định là quá nhạy cảm để tránh né. Một bài nghiên cứu vào năm 2008 đã chỉ ra phương thức hoạt động của báo chí ở Việt Nam ngay sau khi các mạng xã hội bắt đầu trở nên thông dụng.

Demonstrators, holding signs, say they are demanding cleaner waters in the central regions after mass fish deaths in recent weeks, in Hanoi, Vietnam May 1, 2016. REUTERS/Kham

Người biểu tình giương biểu ngữ yêu cầu minh bạch thông tin và bảo vệ môi trường tại Hà Nội vào ngày 01 tháng 05 năm 2016. Ảnh: REUTERS/Kham

Khi người dân bắt đầu xuống đường biểu tình vì cá chết hai tháng trước, họ đã rất giận dữ với việc phía chính phủ đã không có những hành động cụ thể cộng với thái độ ngạo mạn của người phát ngôn cho công ty Đài Loan Formosa – nơi bị tình nghi là đã gây ra vụ ô nhiễm môi trường – và họ cũng rất lo lắng đối với cả vấn đề an toàn thực phẩm lẫn nỗi lo sinh kế của những người chịu ảnh hưởng trực tiếp trong vụ việc. Đến đầu tháng Năm, những người đi biểu tình ở Thành phố Hồ Chí Minh, ước tính lên đến hàng trăm hoặc hơn thế, không chỉ bao gồm những nhà hoạt động mà còn có rất nhiều người dân bình thường.

Còn tiếp

_______________________________

Khủng hoảng Cá: Bưng bít thông tin gây ra hỗn loạn, không triệt tiêu chúng – Kỳ 2

70 tấn cá chết hàng loạt bốc mùi dọc suốt 4 tỉnh duyên hải miền Trung trong một vụ bê bối về thảm hoạ môi trường khiến cho vô số ngư dân phải sống trong cảnh màn trời chiếu đất không chỉ là triệu chứng của một nỗi lo về an toàn thực phẩm và môi trường, mà thực ra là một điều to lớn hơn rất nhiều: quyền được tiếp cận thông tin và quyền được cung cấp thông tin.

Bưng bít thông tin chỉ gây thêm hỗn loạn

Trước khi có thông tin về xả thải hoá chất và số tiền phạt/đền bù được tuyên bố vào tuần trước, Formosa đã gần như hoàn tất việc xây dựng một khu công nghiệp thép trị giá 10.6 tỷ Mỹ kimHà Tĩnh, một tỉnh thành nghèo nàn và nhỏ bé nằm về phía Nam của thủ đô Hà Nội, và cũng chính là nơi đầu tiên đã phát hiện cá chết hàng loạt dọc bờ biển. Khu công nghiệp đang xây dựng được xem như là một cố gắng phi thường của chính quyền tỉnh này sau rất nhiều thời gian vận động hành lang.

Cũng trong thời điểm đó, theo những đánh giá và nhận xét đầu tiên của phía truyền thông thì việc tầng tầng lớp lớp cá chết dọc bờ biển có thể là kết quả của một lần xả thải vô trách nhiệm của Formosa bằng một đường ống ngầm dưới lòng biển cách xa bờ vài dặm. Người phát ngôn cho Formosa cũng đồng thời đưa ra một tuyên bố sơ bộ với báo chí và đặt vấn đề Việt Nam hãy “chọn” giữa việc xây dựng một khu công nghiệp thép hay là tôm cá khiến cho cơn bão trên các mạng xã hội bùng nổ với người dân đồng loạt “lựa chọn” cá.

Trong cả quá trình thử thách cam go này, chính quyền Việt Nam đã ngăn chặn việc đưa tin về vụ việc khi cho rằng đây là một vấn đề “có tính chất nhạy cảm” và do đó, đã khiến cho người dân phải tìm những phương thức khác để phát tiết sự bức xúc của họ cũng như là để chia sẻ thông tin. Trang Vietnam Right Now đã viết hôm 11 tháng 6 như sau:

“Khi mà các cuộc biểu tình ôn hoà bị cấm đoán và toàn bộ truyền thông nằm trong vòng kiểm soát của chính phủ, sự bực tức của người dân đối với chính phủ trong việc xử lý thảm hoạ cá chết ở các tỉnh miền Trung đã từng bước phải phụ thuộc hoàn toàn vào mạng xã hội.”

SG_bieutinh-010516

Hình ảnh biểu tình đông đảo tại Nhà Thờ Đức Bà, thành phố Hồ Chí Minh. Ảnh: internet.

“Cú hích” Obama

Trong tháng Năm, vào quãng một tháng sau khi vụ cá chết bắt đầu, tác giả đã viết về chuyến viếng thăm đầu tiên của tổng thống Obama đến Việt Nam trên trang The WorldPost cũng như viết cho Lowy Institute của Úc – một viện nghiên cứu chính sách đối ngoại ở Sydney. Nhà lãnh đạo của nước Mỹ nhận được sự chào đón cuồng nhiệt và đã khiến sự bức xúc trong quần chúng về vụ cá chết lập tức bốc hơi ngay tại một thời điểm đáng lẽ có thể gây ra sự khó xử thật sự cho chính phủ Việt Nam. Điều đó đã khiến cho đất nước này đột ngột nhận được một cú hích tích cực về mặt truyền thông. Buổi ăn tối với bún chả của tổng thống Obama – một món ăn bao gồm thịt heo nướng và bún – trở thành tít nổi bật trong ngày. “Người dân đã để việc lựa chọn cá được nghỉ ngơi một lúc, nhưng ngay cả tổng thống Mỹ cũng không thể nào là thứ khiến người ta xao lãng được vụ việc này suốt đời,” tác giả đã viết như thế trên trang blog Lowy’s Interpreter.

biahanoi_JVVB

Tổng thống Obama tại Hà Nội. Ảnh: Kiều Oanh / Thanh Niên

Quả đúng như thế, vào ngày 5 tháng 6, biểu tình của người dân và việc bắt bớ đối phó từ chính quyền nóng trở lại. Phạm Đoan Trang, một nhà hoạt động lâu năm xuất thân là nhà báo, đã tường thuật chi tiết chuỗi sự kiện trong một email gửi đến một nhóm các nhà báo và học giả. Trang là một trong số những nhà hoạt động xã hội được mời gặp gỡ Obama trong chuyến thăm Việt Nam, nhưng cô đã bị cản trở khi chiếc xe chở cô âm thầm từ Thành phố Hồ Chí Minh ra Hà Nội đã bị công an chặn giữ. Cô đã cho biết sau chuyến thăm của Obama, số lượng người tham gia biểu tình có thưa thớt đi, có khi số lượng công an còn đông hơn cả người biểu tình. Cô cũng cho biết thêm là rất nhiều người tham gia biểu tình đã bị bắt đi, đánh đập và thẩm vấn bởi lực lượng công an và an ninh, là những kẻ mà cô so sánh là đã sử dụng các chiêu thức của Xô Viết cũ.

Báo chí tự phát có tốt hay không?

Những vụ tai tiếng về môi trường những năm trước đây là chất liệu cho những bài báo rất có sức thuyết phục, nhưng khi sự đàm luận lan đến xã hội dân sự và thế giới mạng xã hội, cũng như khi mối quan tâm đến các vấn đề môi trường gia tăng, thái độ của chính quyền đối với chúng cũng thay đổi. Và một vấn đề vốn phi chính trị trước đây cho những nhà báo trong lĩnh vực phóng sự điều tra, thì nay lại có một nền tảng chính trị vững chắc hơn khi con số những nhà hoạt động trẻ đang gia tăng cộng với sự hiện diện của một nỗi bất an chung về ô nhiễm và an toàn thực phẩm trong dân chúng.

Luong Nguyen An Dien, một nhà báo Việt Nam vừa hoàn thành 1 khoá tu nghiệp ngắn hạn về chuyên ngành báo chí tại Đại học Columbia đã nói với tác giả:

“Hiện nay mạng xã hội đã sinh sôi nảy nở tại Việt Nam, và chính quyền ngày càng cảnh giác đến cảm nghĩ của quần chúng. Đối với phía chính quyền, bất kỳ vấn đề nào cũng có thể bị chính trị hoá. Vụ cá chết chỉ là một ví dụ mà thôi.”

Bỏ qua việc đàn áp từ chính quyền, phóng viên vẫn thường xuyên đưa những tin tức nhạy cảm cho đến khi nào chủ đề đó trở nên quá nổi tiếng trên mạng xã hội. Khía cạnh truyền thông trên mạng xã hội của báo chí có thể bị ảnh hưởng của sự xuyên tạc: những điều không trung thực có thể lan truyền trên thế giới blog mà không chịu sự kiểm soát của bất kỳ tiêu chuẩn biên tập nào. Ngay cả như thế, việc đưa tin (trên mạng) vẫn được xem là trung thực hơn là những gì được đăng chính thức trên báo chính quy nhà nước, là nơi mà sự kiểm duyệt và thanh lọc thông tin của Bộ Thông tin và Truyền thông hầu như là luôn luôn hiện diện.

Sự trỗi dậy của các tổ chức dân sự vì môi trường

Những tổ chức môi trường đã bắt đầu hình thành trên mạng xã hội ở Việt Nam từ năm 2009, khi các hội nhóm khác nhau đã đứng cùng chiến tuyến và đồng chỉ trích những kế hoạch khai thác mỏ bauxite của chính phủ ở khu vực hiểm yếu tại Tây Nguyên. Khi được biết đây là những dự án của nhà đầu tư Trung Quốc, người dân lại càng giận dữ hơn. Họ đã lập ra một chiến dịch trên Facebook khiến cho chính quyền bị bất ngờ không kịp trở tay và trang Facebook đó đã liên tục bị gián đoạn vì bị chặn (mặc dù chính phủ không có cách nào “cấm”) một thời gian. Cùng năm, Uỷ ban bảo vệ các nhà báo xếp Việt Nam vào danh sách “10 nước tệ hại nhất cho 1 blogger,” sau khi một blogger nữ đã bị bắt giữ khi đưa tin về tranh chấp biên giới giữa Trung Quốc và Việt Nam.

Những năm trở lại đây, những nhà hoạt động trẻ có những hoạt động cụ thể hơn là việc chỉ trích chính quyền suôn. Khi chính quyền Hà Nội thông báo là họ sẽ chặt hàng nghìn cây cổ thụ tuyệt đẹp của thành phố – đồng thời là những loại cây gỗ hiếm quý – những bạn trẻ đã thành lập nhóm trên mạng và sau đó xuống đường biểu tình. Một số cuộc biểu tình nhanh chóng gặp phải bạo lực.

Dien, người bạn nhà báo Việt Nam, kể lại một vụ bê bối về môi trường trước đây có yếu tố Đài Loan, rằng năm 2008, một công ty sản xuất bột ngọt – Vedan – đã khiến cho 10 kilô mét dọc theo sông Thị Vải ở Đồng Nai trở thành một vùng sinh thái bị “huỷ diệt” toàn bộ. Dân chúng đã nổi giận và câu chuyện liên tục được báo chí Việt Nam khai thác – nhưng ngoài ra, hầu như chẳng có một cuộc biểu tình nào và cũng chẳng có gì được tổ chức trên mạng xã hội.

“Vào thời điểm vụ việc Vedan, mục tiêu của việc báo chí đưa tin là để kín đáo dấy lên một câu chuyện to lớn hơn – tại sao một công ty bột ngọt khổng lồ lại có thể trót lọt qua mặt pháp luật trong một thời gian rất dài. Kết quả của vụ việc Vedan không thể đưa ra một kết luận như mong đợi: đến cuối cùng, câu chuyện lại tập trung vào việc Vedan đã chịu bồi thường cho những người nông dân bị ảnh hưởng vì họ lo sợ mặt hàng của họ sẽ bị tẩy chay,” Dien cho biết.

Dien cũng có viết về vấn đề môi trường ở Việt Nam. Cộng tác với Vietnam Express, anh đã đặt câu hỏi tại sao Monsanto, một công ty phải chịu trách nhiệm về chất độc màu da cam, lại được chào đón trở lại ở Việt Nam sau khi chất độc đó đã gây ra việc phát quang trên diện rộng khiến cho các thế hệ tương lai ở Việt Nam phải đối mặt với mối nguy cơ gặp phải những dị tật bẩm sinh.

Chủ đề này chưa nhận được sự quan tâm với tầm cỡ của vụ bê bối cá chết hàng loạt, mà một trong những lý do chính là không có sự ảnh hưởng trực tiếp: chẳng có hàng tấn cá chết nào. Việc người dân có tổ chức những phong trào cho những mối nguy hại không ở trước mắt thì còn tuỳ. Tuy nhiên, khi vấn đề an toàn thực phẩm trở thành một mối ám ảnh mạnh mẽ, phong trào đấu tranh vì môi trường sẽ bắt đầu lớn mạnh. Và, quyền tự do để viết bài về nó có thể sẽ bị suy giảm – ít ra là ngay lúc này./.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: